Stanowisko Koalicji na rzecz Edukacji Narodowej w sprawie zasad wykorzystania Europejskiego Funduszu Społecznego na edukację w Polsce

Warszawa, 27 marca 2007 r.

Członkowie Koalicji na rzecz Edukacji Narodowej z niepokojem przyjęli informację o przesunięciu znacznej części zaplanowanego na lata 2007 – 2013 wsparcia Europejskiego Funduszu Społecznego z komponentu regionalnego do komponentu krajowego, pozostającego w gestii Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Chodzi o środki z Programu Operacyjnego „Kapitał Ludzki” przeznaczone na „Wyrównywanie szans edukacyjnych oraz rozwój kompetencji kluczowych” w ramach Priorytetu III „Wysoka jakość systemu oświaty", które zostały przesunięte do dyspozycji MEN decyzją Rady Ministrów z 29 listopada 2006 roku. Samorządom wojewódzkim pozostawiono 1,1 mld euro na inne cele - upowszechnianie przedszkoli, stypendia socjalne i motywacyjne oraz na zakup materiałów dydaktycznych dla najbiedniejszych uczniów.

Ministerstwo Edukacji Narodowej proponuje, aby przesunięte środki zostały przeznaczone na zajęcia pozalekcyjne prowadzone w ramach programu „Zero tolerancji dla przemocy w szkole”. Oznacza to, że zamiast na modernizację i dynamizowanie oświaty, co służyłoby wyrównywaniu szans i budowaniu społecznej spójności, środki unijne posłużą do wprowadzenia w życie programu, który ma zupełnie inne cele i którego sposób realizacji budzi wątpliwości wielu ekspertów oraz członków koalicji KEN.

Przesunięcie środków z dyspozycji regionów do dyspozycji MEN to krok resortu w kierunku centralizacji polityki oświatowej. Zamiast 16 programów wojewódzkich, uwzględniających specyfikę i potrzeby różnych regionów, powstanie bowiem jeden centralnie zarządzany
ministerialny program.

Obecne władze odwracają kierunek rozwoju polskiej edukacji, która po przełomie 1989 roku odchodziła od modelu scentralizowanego w kierunku większej autonomii i demokratyzacji szkół, zarządzanych przez samorządy terytorialne - gminy i powiaty i wspieranych polityką rozwoju regionalnego realizowaną przez samorządy wojewódzkie. Wyłączenie wspomnianych środków finansowych z dyspozycji Urzędów Marszałkowskich musi doprowadzić do pomijania oświaty w planach rozwoju regionalnego, które to zadanie ustawowo przypisano przecież samorządom wojewódzkim.

Dodatkową stratą będzie niewykorzystanie efektu wzajemnego wzmacniania się różnych programów realizowanych w ramach każdego z województw, np. działań ze wspomnianego wyżej priorytetu III „Wysoka jakość systemu oświaty” i działań wynikających z priorytetu IX „Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach”, w którym instytucją pośredniczącą są nadal samorządy wojewódzkie. Trudniej będzie też o podobny efekt synergii na poziomie lokalnym, np. w przypadku wydatków na zajęcia pozalekcyjne oraz na stypendia i materiały dydaktyczne dla uczniów najbiedniejszych, które pozostają w gestii władz samorządowych województwa. Ponadto władze samorządowe będą dysponowały środkami Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych, które przewidują finansowanie infrastruktury społecznej (w tym szkolnej). Tym samym centralizacja programów finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego znacznie utrudni optymalną koordynację działań infrastrukturalnych i szkoleniowych w obszarze oświaty.
Wykorzystanie do rozdysponowywania tych środków finansowych organów nadzoru pedagogicznego – kuratoriów oświaty oznacza powierzenie administracji rządowej zadań, które są jej w zupełności nieznane. W odróżnieniu od władz samorządowych kuratoria nie mają bowiem doświadczeń w rozdzielaniu i rozliczaniu funduszy europejskich, brakuje im także odpowiednio przygotowanych kadr. Przeprowadzenie takiej operacji oznacza konieczność poniesienia kosztów i wysiłku organizacyjnego utworzenia wewnątrz Urzędów Wojewódzkich nowej struktury administracyjnej, której zadaniem będzie rozdysponowanie tych funduszy. Może to skutkować ich nieoptymalnym wydatkowaniem, a nawet niepełnym wykorzystaniem, tak jak to się stało z środkami, które Ministerstwo otrzymało na działanie „Programy rozwojowe szkół” w latach 2004 – 2006.
Z doświadczeń 17 lat polskiej transformacji, a także naszej dotychczasowej obecności w UE, wynika, że władze samorządowe są znacznie skuteczniejsze i sprawniejsze niż władze centralne w wykorzystaniu środków finansowych. Dotyczy to zwłaszcza edukacji: im decyzje są bliżej środowisk lokalnych i społeczności szkolnych (nauczycieli, uczniów, rodziców) tym większa dbałość, skuteczność (objawiająca się między innymi w powiązaniu edukacji szkolnej z rynkiem pracy i kształceniem ustawicznym), oszczędność i przejrzystość w wydawaniu publicznych pieniędzy. Należy jednocześnie podkreślić, iż obecna centralizacja stoi w sprzeczności zarówno z ideą subsydiarności jak i partnerstwa, którymi powinny kierować się rządy państw członkowskich przy wykorzystywaniu funduszy strukturalnych.
W odpowiedzi na krytykę związaną z przesunięciem funduszy Ministerstwo Edukacji Narodowej twierdzi, że zmienia się jedynie sposób wdrażania, a nie charakter programu, ale naszym zdaniem sposób wdrażania może okazać się kluczowy i w rezultacie zadecydować o ostatecznym efekcie. Ponadto MEN najwyraźniej zaplanował już, na co przeznaczy te środki (zajęcia pozalekcyjne w programie „Zero tolerancji dla przemocy w szkole”), co pozostaje w sprzeczności z tezą, że charakter programu wyrównywania szans edukacyjnych się nie zmieni.

Ze względu na szansę jaką stwarza dla polskiej szkoły efektywne wykorzystanie środków unijnych, Koalicja na rzecz Edukacji Narodowej zwraca się do wszystkich zainteresowanych z apelem o przeanalizowanie zaistniałej sytuacji i podjęcie stosownych kroków naprawczych.
 

Pozostajemy z szacunkiem